استاد آلمانی مطالعات اسلام و ایران در برنامه خیلی دور خیلی نزدیک بیان کرد: ریشه های مشترک در سنت های روایی شرق و غرب

برنامه خیلی دور خیلی نزدیک، با حضور پروفسور اولریش مارزلف از شبکه چهار سیما پخش شد.

استاد آلمانی مطالعات اسلام و ایران در برنامه خیلی دور خیلی نزدیک بیان کرد: ریشه های مشترک در سنت های روایی شرق و غرب

با تور آلمان از دیدنی ترین کشور اروپایی بازدید کنید.

به گزارش گروه فرهنگی خبرنگاران، برنامه تلویزیونی خیلی دور خیلی نزدیک، شنبه 13 مهر با حضور پروفسور اولریش مارزلف استاد مطالعات اسلام و ایران دانشگاه گوتینگن آلمان از شبکه چهار سیما پخش شد. مارزلف در این برنامه که شهاب اسفندیاری اجرای آن را بر عهده داشت، توضیحاتی درباره زمینه پژوهشی اش با عنوان قصه شناسی تطبیقی و داستان های عامیانه و شفاهی ایرانی ارائه کرد.

مارزلف به تجربه اولین سفر خودش به ایران در دوره جوانی اشاره نمود و گفت: همه چیز در این سفر برای من جذاب بود و به همین دلیل نتوانستم چیز زیادی بفهمم و در خاطرم بماند. در دوره جوانی من آلمان به شدت مشغول بازسازی بود و دوست نداشت دوران جنگ را یادآوری کند. به همین دلیل پرسش های ما درباره گذشته بی پاسخ می ماند. من به آن زندگی راضی نمی شدم و می خواستم ببینم دنیا چه پاسخی به پرسش های من دارد.

قصه شناسی تطبیقی

او در پاسخ به سوالی درباره موضوع رساله دکترایش که درباره داستان های عامیانه ایرانی است، گفت: این داستان ها با داستان های ما از لحاظ مضمون مشابه است. هر چند از نظر زبان و فرهنگ و خط متفاوت است. به این زمینه می گویند قصه شناسی تطبیقی که در دانشگاه های آلمان تدریس نمی کردند و به همین دلیل من روش آن را از خودم آغاز کردم. چون استاد در این زمینه وجود نداشت. در قصه شناسی تطبیقی من یک نظریه دارم؛ اینکه مهم ترین قصه های سنت روایی غرب، از شرق می آید. قدیم ترین قصه های ما، در ادبیات هندوستان یا ادبیات اوایل اسلام در ایران یا در ادبیات عرب یا ترک وجود دارد. قصه ها برای آنکه از هندوستان به غرب بیاید ناگزیر از ایران عبور نموده است. قصه شناسان درباره قصه های عامیانه غرب (آلمان و انگلستان)، هندوستان و ترک فهرستی نوشته بودند، اما این فهرست در مورد ایران وجود نداشت. من، چون فارسی بلد بودم طبقه بندی قصه های فارسی را نوشتم.

مارزلف درباره مواجهه شرق شناسان با قصه های شرقی گفت: گروهی از شرق شناسان قصه های شفاهی آلمان را با قصه های کتبی هزارویک شب مقایسه نموده اند و گفته اند ما اسم شخصیت ها را در قصه های خودمان نمی آوریم و هزارویک شب برعکس قصه هایی با شخصیت های نامدار دارد. مکان ها هم کاملا تعیین است. اشتباه آن ها این این بود که چیز هایی را با هم مقایسه کردند که قابل مقایسه نیست. وقتی ادبیات عامیانه غرب و شرق را مقایسه می کنیم می بینیم که خیلی به هم نزدیک هستند.

ریشه داستان شنگول و منگول و حبه انگور

او توضیحی درباره طبقه بندی داستان های عامیانه ایرانی ارائه کرد و به عنوان مثال به ریشه داستان معروف شنگول و منگول اشاره نمود و گفت: بز در قصه های عامیانه غربی معمولا هفت بچه دارد. در داستان های ایرانی سه یا چهار بچه دارد که آخرینش آنقدر کوچک است که حبه انگور نام دارد. غیر از این تفاوت زیادی وجود ندارد. گرگی می خواهد بچه ها را بخورد و می خورد و مادر بز ها بچه ها را نجات می دهد. از تحلیل های تاریخی پیدا کردیم که یک روایت یونانی مربوط به قرن پنج میلادی وجود دارد که شاید ریشه هر دو سنت شرقی و غربی باشد. البته روایت یونانی بسیار فشرده و ناقص است. در این حد که ماده بزی به بچه هایش می گوید شما مواظب گرگ باشید.

مارزلف که برای طبقه بندی قصه های ایرانی از مکتب فنلاندی استفاده نموده است درباره این طبقه بندی گفت: این طبقه بندی مناسب قصه های هندواروپایی است و به درد قصه های چینی یا آفریقایی نمی خورد. من از سیستم شماره گذاری بین المللی استفاده کردم. حدود 1400 متن قصه استفاده کردم. دسترسی به مستندات در آن موقع سخت بود. چون در ایران انقلاب شد. الان آماده ایم این طبقه بندی را بازنویسی کنیم.

هزارویک شب ریشه ایرانی دارد

او گفت: مخاطبان ترجمه قصه های هزارویک شب درباریان اروپایی بوده اند و به همین دلیل مورد استقبال نهاده شد. این قصه های شب های عربی نام گرفته است که اشتباه است؛ چون هزارویک شب فارسی است. قصه علاءالدین را می گویند نوشته شده است، اما ما نوشته آن را پیدا نکردیم. این قصه شفاهی نقل شده است. قصه علی بابا هم شفاهی تعریف شده است.

مارزلف با تاکید بر اینکه ریشه هزارویک شب فرهنگ ایرانی قبل از اسلام است، گفت: دو مولف تاریخ شناس عرب هستند به نام های مسعودی و ابن ندیم که اطلاعاتی در این زمینه داده اند. تا جایی که ما می دانیم ریشه هزارویک شب قبل از ترجمه به عربی در ادبیات ایران وجود داشت. دلیلش هم این است که نام شخصیت های اصلی قصه های هزارویک شب ایرانی هستند؛ شهریار و چهرآزاد و .... متاسفانه هیچ اثری از کتاب فارسی و ایرانی اکنون وجود ندارد. همه اش از بین رفته است. پژوهشگرانی هستند که می خواهند قصه های اصلی و فارسی هزارویک شب را تشخیص دهند. من شک دارم که این موضوع امکان داشته باشد. ما در گذشته ترجمه های زیادی از هزارویک شب به زبان های مختلف داریم، اما چرا به فارسی ترجمه نشد؟ اولین ترجمه به زبان فارسی در زمان قاجار انجام شد. چند صد سال داریم که هزارویک شب ترجمه نشده است. شاید به این دلیل که ایرانی ها کتابی شبیه هزارویک شب را داشتند. مثلا کتابی به نام مونس نامه بوده است که بسیار شبیه داستان های هزارویک شب است. پس چرا باید ترجمه می نموده اند.

مسلمانان شوخ و طنزپرداز هستند

او درباره توجهش به ادبیات شفاهی طنز در ایران گفت: من کتابی مفصل نوشتم درباره طنز در ادبیات عرب قبل از مغول ها. من در منزل آرشیوی دارم شامل 12 هزار شوخی و طنز که در کتاب های مختلف از آن استفاده شده است. مهم ترین کتاب شوخی آن موقع کتابی است به نام نثر الدر که به فارسی یعنی پراکنده شدن مروارید. مولف کتاب ابومنصور الآبی است که ایرانی است، اما به زبان عربی کتاب را نوشته است. این دایره المعارف هفت جلدی شاید پنج هزار لطیفه داشته باشد. من این ها را با لطایف فارسی مقایسه کردم. دیدم ما لطایف عبید زاکانی را داریم. ما کتاب سفیر را با نام لطایف الطوایف داریم. ما در شعر های مولوی و عطار شوخی های زیادی داریم که در ادبیات عرب فقط متنش را گفته اند، اما وقتی به دست شاعران ایرانی رسید معنای عرفانی به آن افزودند که ارزش این شوخی ها بیشتر شده است. ادبیات شرق و دنیا اسلام در زمینه طنز بسیار غنی است و بسیار خندیده اند؛ برخلاف تصور تاسف آمیزی که از مسلمانان وجود دارد.

مارزلف با اشاره به پژوهش اخیر خود با نام شرق درون ما گفت: من قصه هایی را آنالیز می کنم که دو شرط داشته باشد؛ یکی اینکه منبع قصه از ادبیات شرقی دنیا اسلام باشد. شرط دوم این است که لااقل یکی دو تا روایت شفاهی غرب یا اروپا و آمریکا باشد که ثبت شده باشد. چیزی که برای من مهم و لذت بخش بود این است که دو چیز که خیلی با هم فاصله دارد و هیچ ارتباطی ندارد، چقدر شبیه هم و یکسان است. ما عقیده داریم که هیچ فرهنگی وجود ندارد که کاملا مستقل از فرهنگ های دیگر تحول یافته باشد. ما مدیون دیگران هستیم و باید این دین را پس بدهیم. کار من یک قدم خیلی کوچک در این راه است.

منبع: خبرگزاری دانشجو
انتشار: بروزرسانی: 18 مهر 1398 شناسه مطلب: 562

به "استاد آلمانی مطالعات اسلام و ایران در برنامه خیلی دور خیلی نزدیک بیان کرد: ریشه های مشترک در سنت های روایی شرق و غرب" امتیاز دهید

امتیاز دهید:

دیدگاه های مرتبط با "استاد آلمانی مطالعات اسلام و ایران در برنامه خیلی دور خیلی نزدیک بیان کرد: ریشه های مشترک در سنت های روایی شرق و غرب"

نظرتان را در مورد این مقاله با ما درمیان بگذارید